"Maska Arlekna" jest trzecią i podobno przedostatnią częścią cyklu powieściowego Hanny Kowalewskiej. Tak jak poprzednio, narratorką jest urodzona w latach siedemdziesiątych warszawianka, Matylda Malinowska-Just. Książka napisana jest w formie rozmowy ze zmarłą niedawno babką, która podarowała wnuczce nie tylko swoją wiejską posiadłość w Zawrociu, ale również osobiste dzienniki i wszystkie pamiątki. Relacje miedzy tymi dwiema kobietami są wyjątkowe. To trochę tak, jakby czytało się baśń o starej i mądrej czarownicy i jej młodziutkiej uczennicy, która ma dużo do odkrycia i nie mniej do nauczenia się.

Babka jest powierniczką idealną, bo spoza czasu i przestrzeni. To ją Matylda wybiera do wysłuchania opowieści o walce, jaką musi stoczyć w obronie swej wielkiej miłości do zmarłego męża Filipa, zwanego Świrem. Nigdy o nim nie zapomniała. "Filip był blisko mnie i aprobował wszystko, co robiłam, obojętnie, czy było to mądre czy głupie, wzniosłe czy trywialne. Żyj – szeptał we mnie – Żyj jak chcesz. Albo jak musisz"*. Mija właśnie dziesięć lat od jego śmierci, kiedy zdarza się coś, co kompletnie wytrąca Matyldę z równowagi. Zjawia się Olga, była dziewczyna Filipa, i z jakiegoś sobie tylko znanego powodu ma zamiar zniszczyć wszystkie dobre wspomnienia z nim zwiazane. Jest to tym bardziej niezrozumiałe, że Olga tak bardzo pomogła Matyldzie w najtrudniejszym okresie. Niemal siłą przywróciła ją do życia w pierwszych tygodniach po samobójstwie męża. Tylko czy to naprawdę było samobójstwo? Matylda stara się od nowa uporządkować swoje życie; wyjaśnić, co jest do wyjaśnienia, wyprostować, co jest do wyprostowania.

W pierwszych częściach cyklu, "Tego lata, w Zawrociu" i "Górze śpiących węży", nasza młoda bohaterka poznaje tajemnice rodzinne dziadków i próbuje wyjaśnić zagadkowe wydarzenia związane z ojcem, Janem Malinowskim. Daje to jej niezwykłą siłę. Już nigdy nie będzie tą samą trzydziestoletnią kobietą, która żyła bez przeszłości i była pewna, że tak będzie najlepiej. W "Masce Arlekina" widzimy dalszy proces dojrzewania Matyldy. Jest odkrywanie świata dorosłych, sporo rozrachunków ze sobą i najbliższymi, leczenie psychicznych ran i kompleksów. Zrozumienie, że "(...) człowieka łatwo porywa wiatr, gdy nie jest otoczony miłością. To ona daje odpowiedni ciężar. Byle kto kogoś takiego nie popchnie, nie obrazi słowem, nie podniesie ręki"*. Przychodzi wiedza, że "(...) marzenia zmieniają się, gdy człowiek zaczyna widzieć cały świat, a nie tylko siebie, gdy umie dostrzec biedną kobietę, zdeptane źdźbło trawy, strącone ptasie gniazdo"*. I pojawia się dręczące pytanie: "Dlaczego trzymam się rozsądku w sprawie, która należy do innego porządku rzeczy?"*.

Lubię prozę Hanny Kowalewskiej. Bawi mnie jej - sądzę, że całkiem świadome - balansowanie na granicy kiczu. Miejscami zbliża się do niego niebezpiecznie blisko, by błyskawicznie napisać frazę, która świadczy, że lekkie przerysowywanie postaci, groteskowość opisywanych scen czy nieco wydumane dialogi to tylko rodzaj gry z czytelnikiem. Coś takiego jak w filmach Pedra Almodóvara. Mam wrażenie, że autorka snując swoje historyjki próbuje pozyskać jak najszerszą rzeszę czytelników. W jednym z wywiadów przyznała, że nie chce być czytana tylko przez garskę wyrafinowanych wybrańców. Czy wybór takiej własnie formy i próba przemycania w niej ważnych treści jest skutecznym sposóbem na dotarcie do ludzi? W takim razie, co z "garstką wybrańców"? Zniechęcą się, czy polubią i docenią tego typu literaturę? Trzeba przeczytać tryptyk o Zawrociu, żeby wyrobić sobie własną opinię.



---
* Hanna Kowalewska, "Maska Arlekina", wyd. Zysk i S-ka, 2006.

Cieszę się bardzo, że mogę pierwszy recenzować tę nowość wydawniczą, choć jednocześnie mam nadzieję, że recenzji przybędzie. Twórczość Hanny Kowalewskiej naprawdę jest warta czytelniczej uwagi.

"Maska Arlekina" to trzecia część cyklu "Zawrocie", który zdążył już sobie zdobyć olbrzymią popularność wśród czytelników, niebezpodstawnie zresztą. Autorka znowu zabiera nas w ten... tajemniczy świat Zawrocia? O nie, w Zawrociu - posiadłości pani Milskiej, przyrównywanej do utraconego Raju - rozgrywają się jedynie pojedyncze sekwencje. Reszta - cóż, samo życie - gdzieś w Warszawie.

Życie Matyldy zostaje znów zakłócone. Kto postawił dziwny pomnik na grobie jej jednorocznego męża Filipa Justa? Chcąc nie chcąc, młoda kobieta wikła się w dziwną, pełną emocji grę. Tym razem będzie to podróż w przeszłość tragicznie zmarłego małżonka - artysty, wizjonera ochrzczonego mianem Świra. Dlaczego pewnego dnia wyszedł z okna akademika? Czy z własnej woli spotkał się z Panią Śmiercią?

Zauważyć można bez trudu, że pani Kowalewska lubi synkretyzm gatunkowy. Z jednej strony powieść czyta się jak kryminał, z drugiej jak dramat psychologiczny, wreszcie jak poezję pisaną prozą. Akcja wciąga coraz bardziej z każdą kolejną stroną. Dodatkowym atutem - poza wspaniałym językiem - są przekonujące i absolutnie niejednoznaczne postaci. Ich emocje są wyraziste i dobitnie opisane. Godny uwagi jest fakt, że pojawiają się w tej części bohaterowie do tej pory jedynie wspomniani. To sprawia, iż całość zdaje się jakoś uzupełniać, choć każda część tak naprawdę stanowi odrębną historię.

Ciekawy zabieg stylistyczny (choć nie wiem, czy nowatorski, zwłaszcza że książek mających za podstawę rozłąkę małżonków jest mnóstwo) stanowią rozmowy Matyldy z niedostępnym, a jednak wciąż obecnym Świrem. Poprowadzone zostały krótkimi zdaniami, co wzmaga ich dramatyzm. Według mnie stanowią one najbardziej wzruszające fragmenty "Maski Arlekina".

Poza tym Pani Kowalewska potrafi wiele dostrzec. Sceny, które opisuje są niesamowicie nasycone i wyraziste - czy są to opisy przyrody, wstawki erotyczne czy głębokie refleksje.

Jeśli chodzi o jakieś wady - absolutnie subiektywnie - pewni bohaterowie, do których zdążyłem się przyzwyczaić i ich polubić, pojawiają się rzadko lub zgoła wcale. Jednak sam łatwo mogę to usprawiedliwić - to wynika z koncepcji. Pocieszający pewnie dla fanów Kowalewskiej będzie fakt, że nie wszystkie sprawy w życiu Matyldy pozostały wyjaśnione, co daje nam pewność następnych części.

Myślę, że mogę tę pozycję polecić zwłaszcza kobietom - choć nie należy prozy Hanny Kowalewskiej w żadnym razie porównywać z twórczością Izabeli Sowy czy Katarzyny Grocholi. Autorka "Maski Arlekina" tworzy prozę z wyższej półki. Mimo wszystko jej uniwersalny charakter sprawia, że nie jest to literatura wyłącznie kobieca... a po prostu dla ludzi.