Świetlicki-prozaik powraca w kolejnej odsłonie. „Trzynaście” to książka wydana rok po swojej poprzedniczce, „Dwanaście”, i chyba trudno byłoby ją recenzować bez odniesienia do poprzedniej pozycji – jest jej kontynuacją. Warto też wspomnieć, że jest ona elementem serii, a dokładniej - piątą częścią Polskiej Kolekcji Kryminalnej (w skład której prócz „Dwunastu” wchodzi m.in. „Kogo nie znam” Macieja Malickiego, chwilami dosłownie korespondująca z „Trzynastoma”). Główny bohater, mistrz, który jest „mistrzem przez małe m, co dobrze obrazuje stan tego mistrzostwa”*, poprzednim razem wcielił się w rolę detektywa z przypadku. Teraz również rozpoczyna od takiej deklaracji, ale szybko okazuje się, że nie uda mu się nikogo zdemaskować (w tym celu musiałby wytrzeźwieć, a to niemożliwe), za to jemu samemu przyjdzie być uciekinierem z przypadku. Podczas ucieczki (jak przystało na tego bohatera, ucieka w perfekcyjny sposób, nie wiedząc nawet, że jest ścigany) trafia w pewnym momencie aż do Warszawy. To miejsce to nie tylko szok dla czytelników, którzy utożsamiają go z radykalnym „krakusizmem”, ale i dla samego bohatera, który przeżywa rozterki wewnętrzne związane z brakiem własnego miejsca. Jest też miejsce na rozbudowanie wątku miłosnego – główny bohater (mimo że tradycyjnie „spuchł, utył i posiwiał”*) wchodzi w bliższe relacje z czterema kobietami, z których wszystkie odgrywają istotną rolę w całej intrydze. Hohoho! - jak by zakrzyknął sam mistrz. Sama intryga, jaką częstuje nas Świetlicki, jest o niebo lepsza i bardziej zawikłana niż ta z pierwszej książki, choć wciąż nie szokuje. Ale nie o to przecież chodzi – zaskakujące i świetnie pomyślane zwroty fabuły odnajdziemy w prozie typowo kryminalnej.

Więc co jest główną zaletą obu książek znanego poety? Oczywiście forma i język. To igranie z konwencją, która z początku wydawała się skrzywieniem idei kryminału, wręcz stworzeniem pastiszu. Teraz jest już pewne – autor sprawnie stwarza własny gatunek. Gdyby zabawić się w czytanie książki Świetlickiego bez znajomości tytułu i autora i ze zmienionymi imionami postaci, bez problemu udałoby się zidentyfikować tę pozycję. Dużo dobrego dla narracji robi warsztat językowy – lata mozolnego dłubania w poezji sprawiają, że „Trzynaście” (tak jak ich poprzedniczkę) czyta się lekko i bez wysiłku, a często z uśmiechem. Niedopowiedziane zdania i minimetafory nie tworzą prozy poetyckiej, ale prozę na wysokim poziomie. Język to sprawa nie do przecenienia, bo dzięki niemu otrzymujemy napięcie i uczucie swoistego zaniepokojenia i skonfundowania, które mijają wraz z końcem książki, kiedy wszystko się wyjaśnia. Tu ważna uwaga – choć wspomniałem, że fabuła nie błyszczy geniuszem typowo kryminalnym (jak co lepsze książki Christie), to Świetlicki nadrobił to tym, w czym jest najlepszy – formą.

Na pozór – nic się nie zmienia. Forma i konwencja literacka są podobne, język rozpoznawalny, perypetie i cała treść dosyć zbliżone. Nie jest więc to książka szokująca, ale przecież nie musi być, jeśli szukamy kontynuacji ulubionego przez nas tytułu. Z ciekawostek (dla tych, którzy znają „Dwanaście”) zdradzę jeszcze, że mistrz staje się krezusem finansowym, dowiadujemy się, gdzie i z kim była Suka oraz jakie były kulisy darmowych alkoholi mistrza w lokalu Mango Głowackiego. Brzmi kusząco? A to nie wszystkie interesujące nawiązania do poprzedniej książki. Podczas trzynastu majowych dni składających się na fabułę dzieje się sporo, a wspomniana narracja (często pourywana, enigmatyczna) nie pozwala do końca zorientować się, „co, kto, gdzie, z kim i jak”. W skali mikro Świetlicki wciąż raczy nas tropami z historii najnowszej (przyjazd papieża, rządy Kaczyńskich), co nie przeszkadza, a umiejscawia całą akcję w konkretnym czasie i miejscu. Jest to więc „kryminał 2006”, tak jak „Dwanaście” było „kryminałem 2005”. O ile niektóre ironiczne komentarze przemycane na kartkach „Trzynastu” mogą drażnić, to bardzo sprawnie udało się autorowi przemycić ironię uderzającą w świat poezji (opis wieczorku pewnej dziennikarki) i kilka innych.

Trudno polecać te książkę komuś, kto nie czytał „Dwunastu”. Takie przeczytanie bez znajomości poprzedniczki byłoby ciekawym doświadczeniem, szczególnie że opowieści nie zazębiają się w sposób uniemożliwiający pełne zrozumienie fabuły. Z całą pewnością mogę jednak stwierdzić, że czytelnicy i fani poprzedniej pozycji prozatorskiej w dorobku Świetlickiego nie będą zawiedzeni, mimo że zmiany (które są potrzebne, by nie zjadać własnego ogona) są raczej kosmetyczne. Lubimy to, co znamy – jeśli to porzekadło ma rację bytu (a dotychczasowe oceny na Biblionetce każą sądzić, że ma), to kolejną swoją książką autor zdobędzie uznanie wielu czytelników. Pozostaje nadzieja, że ta proza będzie w jakimś sensie ewolucyjna. Są na to szanse: wstawki muzyczne, kursywa odzwierciedlająca myśli bohatera, zaburzanie toku narracji i inne sztuczki związane z rzemiosłem - to wszystko sprawia, że czytelnikowi zdaje się, że Świetlickiemu o coś konkretnego chodzi. Być może wkrótce dowiemy się, o co.



---
* Marcin Świetlicki, „Dwanaście”, wyd. EMG, 2007.