Wydanie lekturowe jednego z najważniejszych dramatów powojennych. Książka zawiera tekst sztuki, zwięzły wybór komentarzy wybitnych znawców dzieł Różewicza oraz posłowie Dobrochny Ratajczakowej.

"Kartoteka" (1960), która należy dziś do ścisłego kanonu europejskiego dramatu współczesnego, pozostaje nadal utworem żywym, zaskakującym, pulsującym znaczeniami, otwartym na nowe odczytania. [z okładki*]

"Otwieranie "Kartoteki"**

Trudno dziś wyobrazić sobie "zwykły, przeciętny pokój" - jak sobie tego życzy Tadeusz Różewicz w didaskaliach "Kartoteki" - bez telewizora. I choć dzisiejszy Bohater pewnie patrzyłby nie tyle w sufit, co w telewizyjny ekran, to jednak 'Kartoteka" powstała w innej, rzec można, epoce: epoce przedtelewizyjnej. [...]

Pierwsi recenzenci "Kartoteki" pytali: bohater autobiograficzny czy Jedermann, czyli zwykły, szary Każdy? partyzant czy outsider? nowy, współczesny Kordian czy polski Obcy, osadzony w rodzimych realiach wyobcowany bohater egzystencjonalista rodem z Alberta Camusa? Najbardziej popularna, utarta interpretacja to czytanie dramatu poprzez wiersz "Ocalony". Bohater uosabniać ma pokolenie "zarażone śmiercią", sparaliżowane doświadczeniem wojny, ogołocone z ideałów i wyobcowane. [...]

Przez pokój Bohatera przechodzi nie tylko "ulica", czyli całkiem przypadkowi przechodnie. Postaci, które wchodzą bądź usiłują wejść w dialog z Bohaterem, nie są przypadkowe, wręcz przeciwnie: przychodzą z przeszłości (ze wspomnień? ze snu? z podświadomości?) Bohatera, i to zarówno z przeszłości jawnej (jak Nauczyciel czy Przyjaciel z Dzieciństwa), półjawnej (to Chłop-partyzant) czy sekretnej (Tłusta Kobieta). [...]

Właściwością Różewiczowskiego Bohatera okazuje się uczucie pustki, rozbicie wewnętrzne, bezwolność, niemożność przemiany. Powiada: "Jest we mnie takie ogromne klaskanie. Jestem pusty jak bazylika w nocy. [...] nie mogę się zamienić w człowieka, choć jestem dyrektorem instytutu. [...] Byłem przecież i we mnie było dużo różnych rzeczy, a teraz tu nic nie ma". [...] Nieskładne, przerywane, milknące monologizowanie antybohatera "Kartoteki" bywa zarazem mizantropijne i sarkastyczne ("Wolę swój mały palec lewej nogi niż was wszystkich razem"), emocjonalnie rozchwiane:

BOHATER (z rozpaczą w głosie. Krzyczy) Jestem poetą, jestem poetą! jestem poetą! (Bohater śmieje się) jestem poetą, jestem poetą, jestem... (Bohater płacze)

"Kartoteka" jest niewątpliwie tym utworem, w którym tradycja romantycznego dramatu otwartego i tradycja teatru Wyspiańskiego zostały najbardziej twórczo i nowocześnie podjęte i spożytkowane w kreacji nowego języka dramaturgiczno-scenicznego. [...] Forma otwarta "Kartoteki" może być rozumiana dwojako: owszem, jako odrzucenie krępujących norm kompozycyjnych, kompromitacja niewygodnych konwencji, ale też jako wyraz dekompozycji świata i zanurzonego w nim Bohatera. Otwarta kompozycja ujawnia świat bez granic, bohatera bez konturów, wyraża brak kształtu, brak tożsamości, stan rozproszenia, rozmycia. [...] Kartoteka może stać się autobiografią każdego z nas".

---
* Tadeusz Różewicz: "Kartoteka", Wydawnictwo Literackie, 1997.
** Zbigniew Majchrowski: "Otwieranie "Kartoteki"", wstęp do "Kartoteki" Tadeusza Różewicza, Wydawnictwo Literackie, 1997.